بافت پیرامونی حرم یکی از بافتهای بینظیر در جهان اسلام است/ توجه به بناهای تاریخی در برنامه نوسازی حریم حرم رضوی
معاون وزیر راه و شهرسازی با اشاره به اینکه بافت پیرامونی حرم یکی از بافتهای بینظیر در جهان اسلام است است، گفت:نوسازی بافت اطراف حرم رضوی باید بر پایه معماری و زندگی شکل بگیرد.
به گزارش خبرگزاری رضوی، بافت پیرامونی حرم مطهر رضوی، تنها محدودهای شهری در قلب مشهد نیست؛ این بخش از شهر درهمتنیدگی کمنظیری از تاریخ، فرهنگ، هویت و معنویت را در خود جای داده و سالانه میزبان میلیونها زائر و مسافر از نقاط مختلف ایران و جهان است. همین جایگاه ویژه موجب شده ساماندهی و بازآفرینی این محدوده، فراتر از یک پروژه معمول شهری، به یکی از مهمترین موضوعات مدیریت شهری مشهد تبدیل شود؛ موضوعی که در آن باید میان نیازهای روزمره ساکنان، الزامات میزبانی از زائران و حفظ هویت تاریخی و معنوی پیرامون حرم مطهر رضوی توازن برقرار شود.
طرح نوسازی و بهسازی این بافت با هدف اصلاح ساختار کالبدی، بازنگری در کاربریها، ایجاد زیرساختهای خدماتی و ارتقای کیفیت زندگی در سال ۱۳۷۲ به دستور رهبر شهید انقلاب آغاز شد و در ادامه، تشکیل شهرداری منطقه ثامن به عنوان گامی در مسیر ایجاد مدیریت واحد شهری، زمینه اجرای منسجمتر برنامهها را فراهم کرد. توسعه معابر و پیادهراهها، ساماندهی مسیرهای دسترسی، افزایش ظرفیت پارکینگها، تقویت خدمات رفاهی، توسعه حملونقل و توجه به شرایط سکونت مجاوران، بخشی از اهدافی است که در مسیر بازآفرینی این محدوده دنبال شده است.
با وجود گذشت سالها از آغاز این طرح، بافت پیرامون حرم همچنان در نقطهای حساس میان «نوسازی» و «حفظ هویت» قرار دارد؛ چراکه هرگونه مداخله در این محدوده باید علاوه بر پاسخگویی به نیازهای جمعیتی و خدماتی، ویژگیهای تاریخی و معنوی آن را نیز حفظ کند. در این میان، پیشبینی حضور حدود ۵۱ هزار نفر جمعیت مجاور در سال ۱۴۰۴ و برنامهریزی برای اقامت شبانه ۱۵۰ هزار زائر و مسافر، ابعاد و پیچیدگی مدیریت این بافت ۳۶۶ هکتاری را بیش از پیش آشکار میکند.
اکنون پرسش اصلی این است که نوسازی بافت پیرامون حرم مطهر رضوی تا چه اندازه توانسته میان توسعه شهری، رفاه زائران، کیفیت زندگی مجاوران و صیانت از هویت تاریخی این محدوده تعادل ایجاد کند و آینده این بخش از مشهد قرار است بر چه الگویی استوار باشد؟
عبدالرضا گلپایگانی معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران در گفتگو با خبرگزاری رضوی با تأکید بر ضرورت احیای حیات اجتماعی در محدوده پیرامون حرم مطهر رضوی گفت: در برنامههای نوسازی این محدوده، صرفاً تغییر کالبد شهری مورد نظر نیست، بلکه بازگرداندن سکونت و جریان زندگی به بافت، یکی از اهداف اصلی طرح جامع رضوی است.
وی اظهار کرد: طرح جامع رضوی با توجه به مطالبات و خواستههای مردم مشهد تدوین شده و یکی از محورهای مورد توجه در آن، احیای فضای زندگی در محدوده پیرامون حرم مطهر و پذیرش جایگاه گذرهای تشرف در ساختار این بافت است.
گلپایگانی افزود: محدوده پیرامونی حرم رضوی تنها یک فضای کالبدی برای ساختوساز نیست، بلکه بستری برای زندگی، سکونت، رفتوآمد زائران و حضور مجاوران محسوب میشود؛ بنابراین برنامههای نوسازی و بهسازی آن باید بتواند میان معماری، طراحی شهری و نیازهای واقعی زندگی روزمره ارتباط برقرار کند.
مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران یکی از مهمترین ویژگیهای طرحهای بهسازی و نوسازی در بافت پیرامون حرم مطهر رضوی را توجه همزمان به معماری و طراحی دانست و تصریح کرد: هدف از این اقدامات، صرفاً نوسازی بناها و تغییر ظاهر بافت نیست، بلکه باید زمینهای فراهم شود تا سکونت و زندگی بار دیگر در این محدوده تقویت شود.
گلپایگانی با اشاره به ساختار ریزدانه شهرهای ایران خاطرنشان کرد: بسیاری از شهرهای کشور از بافتهای ریزدانه تشکیل شدهاند و محدوده پیرامونی حرم رضوی نیز از این ویژگی برخوردار است. از این رو، در فرآیند نوسازی نباید ویژگیهای موجود بافت نادیده گرفته شود، بلکه لازم است راهکارهایی برای احیای آن و بازگرداندن زندگی به این محدوده مورد توجه قرار گیرد.
وی ادامه داد: احیای حیات شهری در بافت پیرامون حرم، نیازمند نگاهی است که علاوه بر مسائل عمرانی و کالبدی، ابعاد اجتماعی و سکونتی را نیز در نظر بگیرد. در واقع، موفقیت طرحهای بازآفرینی زمانی محقق میشود که نتیجه آن بهبود شرایط زندگی مردم و ایجاد فضای مناسب برای حضور و سکونت در بافت باشد.
معاون وزیر راه و شهرسازی همچنین به رویکرد وزارت راه و شهرسازی در دوره کنونی نسبت به محدوده حریم حرم رضوی اشاره کرد و گفت: توجه به بناهای تاریخی و تلاش برای احیای این بناها، یکی از محورهای مهم سیاستهای بازآفرینی در این محدوده است.
گلپایگانی تأکید کرد: بناهای تاریخی بخشی از هویت و حافظه شهری مشهد محسوب میشوند و در روند بازآفرینی بافت پیرامون حرم باید جایگاه این بناها مورد توجه قرار گیرد. احیای این عناصر تاریخی میتواند در کنار تقویت سکونت، به حفظ هویت و ویژگیهای منحصربهفرد این محدوده نیز کمک کند.
وی خاطرنشان کرد: رویکرد جدید در نوسازی بافت پیرامونی حرم رضوی، تلاش برای ایجاد تعادل میان توسعه شهری، حفظ ارزشهای تاریخی و بازگرداندن فضای زندگی است؛ موضوعی که میتواند زمینهساز ارتقای کیفیت محیط شهری و بهبود شرایط حضور مجاوران و زائران در این محدوده شود.
مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران گفت: بازآفرینی بافت پیرامون حرم مطهر رضوی باید به گونهای پیش برود که ضمن پاسخگویی به نیازهای امروز شهر، ویژگیهای تاریخی و هویتی آن نیز حفظ شود و در نهایت، زندگی و سکونت به عنوان یکی از ارکان اصلی این بافت دوباره تقویت شود.
معاون وزیر راه و شهرسازی با تأکید بر ضرورت احیای زندگی و سکونت در محدوده پیرامونی حرم مطهر رضوی گفت: این محدوده را نباید صرفاً با عنوان بافت فرسوده نگاه کرد؛ بلکه بافتی تاریخی و هویتمند است که باید با رویکردی متناسب با ویژگیهای فرهنگی، اجتماعی و معنوی آن احیا شود.
گلپایگانی طرحهای مرتبط با محدوده پیرامون حرم مطهر رضوی را از پیچیدهترین مسائل شهرسازی کشور دانست و اظهار کرد: معماری زمانی میتواند به معنای واقعی خود دست پیدا کند که علاوه بر نیازهای کالبدی، پاسخگوی نیازهای روحی و روانی انسان نیز باشد. به همین دلیل، میان یک سرپناه و خانه تفاوت وجود دارد و معماری باید بتواند مفهوم زندگی را در خود بازتاب دهد.
وی با اشاره به ویژگیهای زندگی در مجاورت اماکن مقدس افزود: زیست پیرامون مکانهای قدسی در ایران سابقهای طولانی دارد و در بسیاری از امامزادهها نیز مؤلفههایی مانند آب، درخت، چنار و مرکزیت فضای زندگی تکرار شده است؛ عناصری که نشاندهنده شکلگیری نوع خاصی از زندگی پیرامون مکان مقدس هستند.
معاون وزیر راه و شهرسازی با بیان اینکه باید برای مسائل ایجادشده در پیرامون حرم رضوی راهحل پیدا کرد، تصریح کرد: در سالهای گذشته موضوع معاصرسازی در این محدوده به شکلی دنبال شد که نیازمند اصلاح و بازنگری است. میتوانستیم با توجه به روح معنوی حاکم بر این فضا و ارتباط میان مجاوران، زائران و حرم مطهر، الگوی متفاوتی برای آینده این بافت در نظر بگیریم.
گلپایگانی با اشاره به ریزدانه بودن بسیاری از بافتهای شهری ایران گفت: ریزبافت بودن شهرهای کشور یک ایراد یا نقص محسوب نمیشود و نباید الگویی را بر این مناطق تحمیل کرد که نتیجه آن صرفاً تجمیع و از بین رفتن ساختار موجود باشد.
وی ادامه داد: طرح جامع رضوی نیز در پاسخ به مطالبات مردم مشهد و دیدگاههای فعالان شهری، بازگرداندن فضای زندگی به محدوده پیرامون حرم را مورد توجه قرار داده است. در این رویکرد، حفظ سکونت و احیای ارزشهایی که برای مجاوران معنا و اهمیت دارند، جایگاه ویژهای دارد.
مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران با اشاره به پروژه نرگس اظهار کرد: این پروژه یکی از مهمترین و بزرگترین پروژههای پیرامون حرم مطهر رضوی محسوب میشود و میتواند بخشی از آسیبهای واردشده به بافت را ترمیم کند. برای شکلگیری آن ابتدا وضعیت مالکیت مشخص شد و سپس با توجه به اشباع ساختوسازهای تجاری و پاساژسازی در مشهد، این موضوع مورد توجه قرار گرفت که پروژه صرفاً با هدف تجاری دنبال نشود و بازگرداندن زندگی به محدوده در اولویت باشد.
گلپایگانی سکونت را یکی از ارکان مهم معماری ایرانی دانست و گفت: معماری مسکونی در ایران سابقهای بیش از هزار سال دارد و با روح و فرهنگ ایرانی پیوند خورده است. احیای سکونت به معنای بازگشت به گذشته نیست، بلکه میتوان سنتهای ریشهدار را با نیازهای امروز پیوند داد و بهویژه در مجاورت حرم مطهر، معنای زندگی و سکونت را دوباره مورد توجه قرار داد.
وی همچنین از توجه ویژه وزارت راه و شهرسازی و شرکت بازآفرینی شهری ایران به بناها و بافتهای تاریخی خبر داد و افزود: در حال حاضر شمار قابل توجهی از خانههای تاریخی متعلق به شرکت بازآفرینی شهری در نقاط مختلف کشور در حال مرمت و بهسازی است و در برنامه بهرهبرداری از این بناها نیز تقویت سکونت مورد توجه قرار دارد.
معاون وزیر راه و شهرسازی خاطرنشان کرد: در مشهد نیز سیاست اصلی، تقویت همزمان بافت و بناهای تاریخی است. گذرهای تشرف، مساجد کوچک محلی و دیگر عناصر تاریخی بخشی از این زنجیره هویتی هستند و روند مطالعه و مرمت تعدادی از مساجد تاریخی و ارزشمندی که برای مدت طولانی در بافت رها شده بودند، آغاز شده است.
وی تأکید کرد: حتی در ادبیات مربوط به این محدوده نیز باید تجدیدنظر کنیم. بهتر است از عنوان «بافت پیر» استفاده شود، نه «بافت فرسوده». این بافت پیر شده، اما فرسوده نیست؛ چراکه مجموعهای از تجربه، خاطره، اندیشه و هویت را در خود جای داده است. بنابراین هدف اصلی نباید تخریب و جوانسازی کالبدی آن باشد، بلکه باید شرایطی فراهم شود که زندگی بار دیگر در آن جریان پیدا کند.
گلپایگانی گفت: در کنار اقدامات انجامشده، مجموعههای مسکونی برای ساماندهی نابسامانیهای موجود و تقویت سکونت در حال احداث است. همچنین ساماندهی گذرها و محورهای شهری، ایجاد خدمات مورد نیاز، توانمندسازی ساکنان و توجه جدیتر به مسائل اجتماعی از دیگر محورهای اقدامات در این محدوده است.
وی ارتباط مستمر با مردم را یکی از الزامات موفقیت طرحهای بازآفرینی دانست و افزود: برگزاری نشست با ساکنان و تقویت شبکههای محلی میتواند در شناخت دقیق مسائل و ارتقای کیفیت زندگی مردم مؤثر باشد.
مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران با اشاره به تصویب طرح حریم رضوی در پنج سال گذشته اظهار کرد: دانشگاه تهران مسئولیت تهیه این طرح را برعهده داشته و آرامسازی فضا، ارتقای سکونت و حفظ ارزشهای موجود از اهداف اصلی آن بوده است. ارتقای کیفیت گذرهای تشرف و تأمین خدمات مورد نیاز ساکنان نیز از دیگر محورهای مورد توجه در این طرح است.
وی گفت: شرکت عمران و مسکنسازان ثامن با مشارکت دولت، شرکت بازآفرینی شهری ایران، آستان قدس رضوی و شهرداری در تلاش است اقدامات ویژهای برای ساماندهی بافت پیرامون حرم انجام دهد. تغییر نگاه نسبت به این بافت، توجه به مسائل اجتماعی و اجرای پروژههای مسکونی و خدماتی میتواند در نهایت به بهبود شرایط زندگی در پیرامون حرم مطهر رضوی منجر شود.
